Uniwersał połaniecki to akt prawny wydany 7 maja 1794 r. przez Tadeusza Kościuszkę pod Połańcem, mający na celu pozyskanie chłopów do powstania kościuszkowskiego. Dokument ograniczał pańszczyznę, zapewniał chłopom nieusuwalność z ziemi oraz częściową wolność osobistą pod opieką rządu, próbując włączyć ich do walki o niepodległość Polski.
Najważniejsze postanowienia Uniwersału Połanieckiego:
- Ograniczenie pańszczyzny: Znacznie zmniejszono wymiar pańszczyzny (o 1/2 lub nawet 1/3 w zależności od sytuacji) na czas trwania insurekcji.
- Wolność osobista: Przyznano chłopom prawo do opuszczania ziemi pod warunkiem zgody dziedzica i wypełnienia zobowiązań, co znosiło poddaństwo osobiste.
- Nieusuwalność z gruntów: Zapewniono, że chłopi nie mogą być usuwani z ziemi, którą uprawiają.
- Opieka państwa: Ustanowiono dozór sądowy, który miał bronić chłopów przed nadużyciami ze strony szlachty.
- Wsparcie dla rodzin: Pańszczyznę zawieszano dla rodzin, których członkowie brali udział w powstaniu.
Cel i realizacja:
Dokument miał za zadanie nie tylko poprawić dolę włościan, ale przede wszystkim zachęcić ich do masowego wstępowania do wojska. W praktyce, z powodu oporu szlachty i szybkiego upadku powstania, uniwersał nie został w pełni wdrożony. Mimo to, uniwersał pozostaje ważnym symbolem w historii.
