Wysadzenie zamku przez Szwedów w 1656 roku według rysunku E.J.Dahlbergha
Wysadzenie zamku sandomierskiego przez Szwedów nastąpiło w nocy z 2 na 3 kwietnia 1656 roku. Wycofujący się ze miasta żołnierze szwedzcy pod dowództwem Mårtena Törnskölda zdetonowali 300 cetnarów prochu, niszcząc skrzydła południowe i wschodnie zamku. W wyniku ogromnej eksplozji zginęło kilkaset osób (głównie plądrujący zamek żołnierze polscy i czeladź).
Jest 2 kwietnia 1656 r. Szwedzi zostali prawie całkowicie wyparci z Sandomierza, utrzymują się jeszcze tylko na zamku. Jednak przewaga wojsk polskich jest przygniatająca, dodatkowo z pomocą przybywają odziały Stefana Czarnieckiego. Król Szwecji Karol Gustaw podejmuje decyzję o ewakuacji. Rankiem 3 kwietnia Szwedzi opuszczają warownię na trzech wielkich łodziach i przepływając Wisłę łączą się z resztą swojego wojska. Polacy zdołali udaremnić próbę ucieczki tylko ostatniej grupie trzydziestu żołnierzy, rozprawiając się z nimi na brzegu rzeki. Jeden z nich, zanim opuścił zamek, zdążył podłożyć w piwnicach ładunek wybuchowy i podpalić lont. Czarniecki został uprzedzony o zagrożeniu, jednak nie był w stanie powstrzymać żołnierzy, czeladzi obozowej i innych, którzy wdarli się na zamek, w momencie kiedy nastąpił wielki wybuch.
Według polskich źródeł zginęło wówczas pięćset osób, choć niemiecki historiograf Samuel Puffendorf wspomina o dwóch tysiącach zabitych. Zniszczeniu uległa większość zamkowych pomieszczeń wraz ze znajdującym się w nich wyposażeniem. Z budowli o kilku skrzydłach ocalało tylko skrzydło zachodnie – istniejące do dzisiaj.
Z tym wydarzeniem związana jest również pewna legenda o rycerzu zwanym Bobolą, który przeżył wybuch. Motyw ten wykorzystał w „Potopie” Henryk Sienkiewicz, bowiem jeden z jego bohaterów – pan Zagłoba mówi:
Oto kluczowe szczegóły wydarzenia:
- Przyczyna: Ucieczka wojsk szwedzkich Karola X Gustawa z Sandomierza po bitwach z wojskami koronnymi.
- Skutki: Zniszczenie większości zabudowań zamku, ocalało jedynie skrzydło zachodnie, które odbudowano w latach 1680–1688 dzięki Janowi III Sobieskiemu.
- Obraz: Wydarzenie to zostało uwiecznione na obrazie Karola de Prevot z XVIII wieku, który znajduje się w sandomierskiej bazylice katedralnej.
- Legendy: Ocalały szlachcic Bobola miał według legendy zostać wyrzucony przez wybuch z koniem na drugi brzeg Wisły.
Dziś w odrestaurowanym zamku mieści się Muzeum Okręgowe w Sandomierzu
