Bitwa pod Grochowiskami (18 marca 1863 r.) to jedno z największych i najkrwawszych starć powstania styczniowego, stoczone między Pińczowem a Buskiem-Zdrojem. Siły gen. Mariana Langiewicza odniosły tam pyrrusowe zwycięstwo nad wojskami rosyjskimi, wykazując się bohaterstwem (zwłaszcza Żuawi Śmierci), jednak ogromne straty i rozproszenie oddziałów faktycznie zakończyły dyktaturę Langiewicza.
Kluczowe informacje o bitwie:
- Data: 18 marca 1863 roku.
- Dowódcy: Polacy – gen. Marian Langiewicz, Antoni Jeziorański, Dionizy Czachowski, François Rochebrune (Żuawi Śmierci). Rosjanie – mjr Bentkowski.
- Przebieg: Zgrupowanie powstańcze (ok. 3 tys. ludzi) zostało otoczone przez Rosjan w trudnym, grząskim terenie. Pomimo niekorzystnych warunków, Polacy przypuścili skuteczne ataki, zdobywając działa i zmuszając Rosjan do wycofania się.
- Skutki: Zwycięstwo było taktyczne, ale kosztowne. Wskutek wyczerpania i rozbicia oddziałów, Langiewicz wycofał się do Galicji, gdzie został aresztowany przez Austriaków, co oznaczało koniec jego dyktatury.
- Znaczenie: Bitwa pod Grochowiskami stała się symbolem poświęcenia, szczególnie zapisała się w historii dzięki zaciekłej walce kosynierów oraz elitarnego oddziału Żuawów Śmierci, dowodzonych przez Rochebrune'a, którzy zdobyli rosyjskie armaty.
Bitwa ta jest corocznie upamiętniana w regionie świętokrzyskim, m.in. inscenizacjami historycznymi z udziałem grup rekonstrukcyjnych
